نگاهی به کتاب "آشنایی با عروض و قافیه" دکتر شمیسا

بخش اول ( عروض ) :

این بخش مشتمل بر چهل و یک فصل به شرح ذیل می باشد: کلیات، معنای لغوی عروض، تعریف عر وض، تعریف وزن، انواع وزن در زبان های گوناگون، انواع وزن در اشعار فارسی، اشاره یی به وزن شعر در ایران پیش از اسلام، مبانی وزن شعر فارسی، مصوت ها و صامت های زبان فارسی، هجا یا سیلاب یا بخش، املای عروضی یا آوا نویسی، نکاتی در باب املای عروضی، فایده املای عروضی، تذکر، تقطیع، بخش کردن یا تقسیم به هجا، ارکان، جدول ارکان مشهور، وزن، اوزان اشعار فارسی، اوزان دیوان مولوی، فهرست اوزان کثیرالاستعمال، نکاتی در باب تقطیع، قواعد تقطیع، اختیارات شاعری، ضرورات، استثناء، مباحثی دیگر از وزن شعر فارسی، وزن رباعی، وزن ترانه، ذوبحرین، وزن دوری، اهمیت وزن دوری، تشخیص وزن دوری، بحور نامطبوع، سکته عروضی، وزن شعر نو، اوزان شعر مثنوی های مشهور، مباحثی از عروض قدیم، تاریخچه عروض، برحی از اصطلاحات عروض قدیم، بحر، ارکان، سالم و مزاحف، دایره، مقایسه تقطیع قدیم و جدید.

 

در فصل کلیات نویسنده در باره ی معنای لغوی عروض می نویسند درباره معنای واژه ی " عروض" نظریات گوناگونی ارائه شده است که وجه زیر از بقیه معقول تر می نماید: عروض بر وزن " فعول" کلمه ای اشت که در معنی اسم مفعول به کار می رود یعنی معروض علیه شعر است، شعر را بر آن عرضه کنند تا موزون و ناموزون  آن از هم باز شناخته شود.

 

سپس در تعریف عروض می گوید عروض یکی از اقسام علوم ادبی است که موضوع آن بحث در وزن  (= آهنگ ) شعر است و در مورد چگونگی ایجاد وزن، انواع وزن، صحت و سقم آن و برخی از شگردهایی که مخصوص کلام منظوم است بحث می کند.

و اما در تعریف وزن : وزن، نظم و تناسب خاصی است در اصوات  شعر ( = هجاها ). این نظم و تناسب اصوات به انحای گوناگون نزد ملل مختلف مبین نوعی آهنگ و موسیقی است.

 

انواع وزن در زبان های گوناگون: در شعر سنتی هر زبانی، تساوی تعداد هجاهای هر مصراع، در وزن دخیل است علاوه بر این عامل مشترک، وزن شعر هر زبانی مبتنی بر  عامل خاصی است:

 

- وزن عددی (  (Numberical

- وزن تکیه ئی ( Accentual)

- وزن کمی ( Quantitative)       

- وزن نواختی (Tonic)

 

بخش دوم ( قافیه) :

این بخش متشکل بر سی و هشت سرفصل به شرح ذیل می باشد: کلیات و تعاریف، قافیه، ردیف، روی، یادآوری، روی ساکن و روی متحرک، مصوت و صامت های زبان فارسی، آوانگاری، هجا، جدول هجاهای زبان فارسی، کلمه قافیه و هجای قافیه، مبانی قافیه، اساس قافیه، یادآوری، قاعده قافیه، تعریف قافیه، اختیارات شاعری، روی متحرک، قافیه ساختن دو کلمه یا هجای همسان، عیوب قافیه ، اقوا، اکفا، ایطا، شایگان، غلو، قافیه بدیعی، اعنات یا لزوم ما لایلزم، تجنیس، قافیه معموله، ذوقافیتین، چند اصطلاحات قافیه سنتی، حروف قافیه، حرکات قافیه، خلاصه مطلب، چند مبحث قدیمی قافیه، دال و ذال، واو و یاء معروف و مجهول، واد معدوله.

 

در کلیات و تعاریف می خوانیم:

 

به نام خداوند خورشید و ماه                که دل را به نامش خرد داد راه    "فردوسی"

 

به دو کلمه ی متفاوت " ماه" و " راه" که در پایان مصراع ها آمده اند و حروف آخرشان یکی است، اصطلاحا ً قافیه گویند. قافیه از مشخصات شعر است اما گاهی در نثر نیز دیده می شود. قافیه را در نثر " سجع" گویند:

 

" آنچه نپاید دلبستگی را نشاید " -  " گلستان سعدی"

 

ردیف:

کلمه یا کلماتی را که در آخر مصراع عینا ً بعد از قافیه تکرار شوند، ردیف می نامند. شعری که را که علاوه بر قافیه، ردیف نیز داشته باشد " مردف" گویند:

 

ما آزموده ایم در این شهر بخت خویش    بیرون کشید باید از این ورطه رخت خویش - "حافظ"

 

کلمه های " بخت" و " رخت" قافیه و " خویش" ردیف است.

 

رَوی

روی آخرین حرف " قسمت اصلی" کلمه قافیه است، مانند " ه " در کلمات ماه و راه و " ت" در کلمات بخت و رخت. اما در کلمات: کتاب ها – تاب ها، می خواندم – راندم،  می خوانم – می رانم، دونده - رونده، خندیدن – دیدن، روی به ترتیب ب ، د، ن ، و، د است، زیرا این حروف، آخرین حرف قسمت اصلی این کلمات هستند. پس برای تعیین روی باید حروفی را که زاید بر اصل کلمه است کنار گذاشت. حروف زاید بر اصل عبارتند از: نشانه های جمع ( -ان، ات، -ین، -ها )، ضمایر متصل ( شناسه فعل )، نون مصدری و پسوندها.

 

کلمات قافیه در حرف روی مشترکند. هرگاه بعد از روی، حرف یا حروفی آمده باشد آن حرف یا حوف نیز باید عینا ً تکرار گردند. این رو می توان حرف روی را به وسیله قافیه های شعر، به آسانی تشخیص داد؛ مثلا ً هر گاه قافیه شعری " خفتند" و " گفتند" باشد، روی " ت" است، چون شناسه "ند" عینا ً تکرار شده است.

 

در پایان هر یک از فصول نامبرده تمریناتی در نظر گرفته شده است تا مطالب یاد گرفته شده ضمن ممارست در ذهن پایدار شود. خود نویسنده در پیشگفتاراشاره می کند: فراگرفتن اصول کلی عروض و قافیه علمی، کاری ساده است که در دو سه جلسه تمام می شود اما ممارست در آن محتاج به زمان بیشتری است لذا از حل تمرینات غافل نباید بود، خاصه این که اکثر این تمرینات به نحوی انتخاب شده است که دقایق و ظرایف این فن را در ذهن پایدار می کند. در یکی از مراحل دستیابی به وزن اصلی اشکالی ایجاد می شود که باید با مرور چند صفحه یی که به فنون تقطیع و بحث قواعد و اختیارات و ضرورت اختصاص دارد ان اشکال را برطرف کرد.

باتشکر

فرزانه عنایتی

/ 27 نظر / 52 بازدید
نمایش نظرات قبلی
صبا

سلام از شما خواهشی دارم ما در مدرسه تحقیقی راجع به عشق را انتخاب کردیم لطفا دیدگاه خودتان را راجع به عشق برای من به ایمیلم بفرستید saba.pournouri@gmail.com

ابوذر اکبری

شب یلدای چشماتو به یک دنیا نمیدم من همه ابرم توئی بارون از این دنیا نمیرم من شب یلدای چشم تو یه عالم خنده و شادی عزیزم با تو دلشادم چه امیدی به من دادی خـدائی بی تو من بودم چه سرد و زرد و بی لبخند گُلی خشکیده پژمرده به اون دستای تو سوگند [گل]

سعید امامی نیری

با سلام لطفا" اسم کتاب و چگونگی تهیه آن را ارسال نمایید. با سپاس امامی

دومین نقد و بررسی مجموعه شعر "قبله مایل به تو"

دومین جلسه نقد و بررسی مجموعه شعر "قبله مایل به تو" اثر سید حمید رضا برقعی با حضور دکتر محمد رضا سنگری ، دکتر محمدعلی مجاهدی ،آقای بیژن ارژن ، حجه الاسلام والمسلمین جواد محمد زمانی زمان: چهارشنبه 7 دی ماه ساعت18 مکان: قم- ابتدای صفائیه - نگارستان اشراق

ستار

سلام و درود بر شما ------------------- ------------------------ رؤیای تو آب می کند برف های لجوج قلبم را، رؤیای تو هرچه بیشتر با من باشد بهار به من نزدیکتر است. ------------------ -------------------------- موفق باشید از مطالب شما استفاده کردم.

رایحه

خیلی خوبه فرزانه جان.ممنونم از این معرفی خوب و دقیق که میتونه بسیار مفید واقع بشه.موفق باشی دوست خوبم

بماند

ممنون میشم اگر کتابی جامع و مختصر هم در خصوص داستان نویسی معرفی کنید

سرباز وطن

با سلام وبلاگ پر محتوایی دارید اگر افتخار میدید برای تبادل لینک بنده رو با عنوان ورود ممنوع لینک کنید به منم خبر بدید تا شما رو لینک کن

انجمن پژوهشگران ادبیات دینی ایران

سلام علیکم ضمن تبریک میلاد یگانه بانوی وقار و عصمت حضرت زهرا (س) انجمن پژوهشگران ادبیات دینی ایران شما را دعوت به مطالعه افکار و عقاید خود می کند وظیفه هر ایرانی مسلمان حفظ فرهنگ خودی در مقابل فرهنگ بیگانه ،ازجمله فرهنگ غربی - ماسونی رایج در ادبیات غربزده است. انتظار ما فقط مطالعه است و آشنایی با مبانی فکری ادبیات اصیل شیعی! البته بدون هرگونه اعمال تعصب توخالی! مکتب تشیع مکتب علم است و علم بالاترین نقطه ی حمکت ! موفق باشید ![گل]

احمدرضا توجهی

سلام خوشحال خواهم شد نگاهی هم به این آموزش عروض بیاندازید . سپاسگزارم http://tavaj18.persianblog.ir/post/43/