قرار شد اين بار در مورد علايم سجاوندي توضيح کوچکي بدهم. اما قبلش بايد تکليف چند اصطلاح را روشن کنيم
جمله ساده : جمله اي که شامل يک فعل بوده و غرض گوينده را به طور کامل بيان ميکند.
جمله مرکب : جمله اي که بيش از يک فعل دارد. در اين جمله ها جمله ساده اي هست که غرض اصلي گوينده را بيان مي کند که به آن جمله ساده ميگوييم و جمله يا جمله هاي ديگري نيز هست که براي تکميل معناي جمله به آن افزوده ميشوند.
علايم سجاوندي :
مهم ترين علايم سجاوندي که براي پيوند يا جدايي واژه ها و عبارات به کار برده مي شود عبارت است از:
نقطه (. )، نشانه ي پرسش (؟)، نشانه ي تعجب (!)، ويرگول ( ، ) ، نقطه ويرگول (؛)، دو نقطه (: )، نشانه ي تعليق (... )، نشانه ي نقل قول (« ») و خط تيره ( - ) .
افزون بر اين نشانههاي اصلي، نشانه هاي ديگري نيز در نوشتهها به کار ميرود که داراي معاني معيني است. از جمله: پرانتز ( ) و قلاب [ ]. (و چند تاي ديگر که در فرصت ديگري به آن ها مي پردازيم.
نقطه (. )
نقطه در موارد زير به کار ميرود:
در پايان جمله ي خبري. مانند: کار امروز را به فردا ميفکن.
در کوتاه نويسي نام ها و عناوين، مانند: ع. اقبال آشتياني (عباس اقبال آشتياني)
نشانه ي پرسشي (؟)
نشانه ي پرسشي در موارد زير به کار مي رود:
1- پس از جمله ي پرسشي. مانند: از معده ي خالي چه قوت آيد و از دست تهي چه مروت؟
توجه: در نقل قول مستقيم، نشانه ي پرسش نوشته مي شود.
گفت: « اي برادران، چه توان کرد؟ مرا روزي نبود و ماهي را هم چنان روزي مانده بود».
2- اما، در نقل قول غير مستقيم، در پايان جمله ي پرسشي به جاي نشانه ي پرسش، نقطه گذاشته ميشود.
3- براي نشان دادن گمان و ترديد (درون پرانتز)
تلفات اين زلزله ٣۵۰۰ نفر (؟) گزارش شده است.
نشانه ي تعجب ( ! )
نشانه ي تعجب در موارد زير به کار ميرود:
1- پس از اصوات. مانند: حاشا! ، آفرين! ، زهي! .
2- در پايان جمله ي تعجبي. همچنين براي نشان دادن تحسين، تحقير، استهزا و عواطفي نظير آنها. مانند:
بهبه از آفتاب عالم تاب! ، چه هواي خوشي! .
3- براي برحذرداشتن يا تاکيد، مانند: به هوش باش! ، زود باش! .
ويرگول يا کوما (، )
براي کاربرد ويرگول قواعد بسياري نهاده شده است، ليکن در يک قاعده ي کلي مي توان گفت که هر آن جا که گوينده يا نويسنده در گفتار يا نوشتار خود (با هر نيتي که دارد) مکث مي کند و بدين سان جزئي از اجزاي جمله را از اجزاي ديگر آن جدا مي سازد، ويرگول نهاده مي شود.
پس از اين قاعده ي کلي مي توان گفت که ويرگول در موارد زير به کار ميرود:
پس از منادا، مانند: گفت: « اي پسر، خيال محال از سر به در کن».
براي جدا کردن و در عين حال ايجاد ارتباط ميان اجزاي همپايه (اسمي، قيدي، وصفي و... در يک جمله، مانند:
من، حسن و علي از مشهد آمديم.
پس از قيد (در آغاز جمله) و پيش و پس از آن (در ميان جمله).
پس از وقوع زلزله، سازمانهاي امدادي دست به کار شدند.
براي جدا کردن بدل و جملات معترضه. مانند:
سعدي، شاعر شيرين سخن شيراز، در نظاميه ي بغداد درس خواند.
براي جدا کردن عبارت توضيحي. مانند:
در اين ناحيه، انواع غلات، به ويژه گندم، کشت ميشود.
معلمي، که شغلي شريف است.
به جاي حرف عطف، ميان جملههاي هم پايه. مانند:
ميآيند، ميروند، حوايجي دارند، با ما کاري ندارند.
بد مکن که بد افتي، چَه مَکَن که خود افتي.
براي جدا کردن اجزاي جملات شرطي :
هرکه سخن ناصحان، اگر چه درشت و بيمحابا گويند، استماع ننمايد، عواقب کارهاي او از پشيماني خالي نماند.
اگر شبها همه قدر بودي، شب قدر بيقدر بودي.
اگر از مهرويان به سلامت بماند، از بدگويان نماند.
به جانشينيِ بخش هاي حذف شده در جمله. مانند:
سرداران بهرام چوبين رفتند تا کار دشمن بسازند، سرداران خسرو، تا به باده گساري پردازند.
(ويرگول به جاي «رفتند» در جمله ي دوم نشسته است)
براي جدا کردن اجزاي تاريخ يا نشاني. مانند:
پنجشنبه، ١۴ مهر. نشاني: شماره ي ١۵، خيابان انقلاب، تهران (ايران)
نقطه ويرگول (؛)
نقط ويرگول در موارد زير به کار مي رود:
براي جداکردن و در عين حال ايجاد ارتباط ميان جملههاي همپايهاي که در درون خودِ آن ها نشانههاي ديگري (مثلاً ويرگول) به کار رفته است. مانند:
تا بيمار را صحتي کامل پديد نيايد، از خوردني مزه نيابد؛ و حمال، تا بارگران ننهاد، نياسايد؛ و مردم هزار سال، تا از دشمن مستولي ايمن نگرديد، گرمي سينه ي او نيارامد.
در پايان جمله ي نخست به جاي نقطه، پيش از جمله ي هم پايه ي دومي که با واو عطف آغاز شده و يا اين واو عطف به قرينه حذف شده باشد. مانند:
سوز فراق، اگر آتش در قعر دريا زند، خاک از او برآورد؛ و اگر دود به آسمان رساند، رخسار سپيدِ روز سياه گردد.
تهران قديم شهري بود آبادان؛ قناتهاي متعدد داشت.
در پايان هر شاهد از يک مجموعه ي شواهد، اگر به صورت جمله نيامده باشد.
چارکس از چارکس به رنجاند: حرماي از سلطان؛ دزد از پاسبان؛ فاسق از غماز؛ روسپي از محتسب.
دو نقطه ( : )
دو نقطه در موارد زير به کار ميرود:
پيش از مجموعهاي از شواهد، مثالها، اقسام و اجزا. مانند:
و اين شراب انواع دارد: شراب محبت، شراب عشق، شراب وصال، شراب جمال.
پيش از عبارت توضيحي در بيان يا تاييد مطلبي. مانند:
نتيجه ي اين حادثه دور از انتظار بود: دولت استعفا داد.
پيش از نقل قول مستقيم، اگر با حرف ربط «که» آغاز نشده باشد. مانند:
گفت: « نماز را هم قضا کن که چيزي نکردي که به کار آيد. »
براي جدا کردن اجزاي ساعت. مانند: ٣۵: ١ بعد از ظهر.
نشانه ي تعليق (... )
نشانه ي تعليق براي نشان دادن ناتمام ماندن يا حذف پارهاي از سخن به کار ميرود.
حسنک، با عزمي راسخ و خاطري آزاد، زن و فرزند و جاه و مقام و ... را بدرود گفت.
نشانه ي نقل قول( « » )
نشانه ي نقل قول در موارد زير به کار ميرود:
براي نقل قول مستقيم.
غزالي گويد: «بدان که هرچه در دست سلطانيان روزگار است، که از خراج مسلمانان ستدهاند يا از مصادره يا از رشوت، همه حرام است».
توجه: در نوشته ي بسياري از نويسندگان به جاي نشانه ي فارسي ِ (« ») نشانه ي انگليسي " - " به کار برده مي شود که البته به دليل بهره گرفتن از خطوط کامپيوتري غير فارسي مي باشد. ليکن در آن جا که امکان نوشتن نشانه هاي فارسي وجود دارد، به کارگيري آن ها را سفارش مي کنم.
براي جاي دادن مواد زير در درون آن:
1) اصطلاحات علمي و فني، عناوين، واژه ها و تعبيرات مهجور و نا آشنا. مانند:
علم تحول واژه ها را « سمانتيک» مي نامند.
2) کلمه يا عبارتي که لفظ آن مراد باشد نه معني و مفهوم آن. مانند:
«اقبال» مصدر باب افعال است، «انوشيروان» هجا دارد.
3) واژه يا عبارتي که کاربرد آن از خود نويسنده يا نظر او نيست. مانند:
در قرار داد ١۹۰۷، ايران به «مناطق نفوذ» روسيه و انگلستان تقسيم شد.
دوستان او را «رشيد السلطان» لقب داده بودند.
توجه - هرگاه عبارتِ درون نشانه ي نقل قول، در پايان جمله ي اصلي باشد، نقطه ي پايان جمله بيرون از نشانه ي نقل قول قرار ميگيرد.
در تعريف اصطلاح عرفانيِ هيبت آوردهاند: «اثر، مشاهده ي جلال حق است در قلب؛ و آن درجه ي عارفان است. »
خط تيره ( - )
خط (-) در موارد زير به کار ميرود:
براي جدا کردن عبارات معترضه (يعني عبارتي خارج از موضوع که آن را ميان کلام مي آورند)؛
يک روز تمام - اگر حاجت باشد، دو روز- براي انجام دادن اين کار فرصت داريد.
براي جدا کردن کلمه و عبارت توضيحي يا تاکيدي
شهر و هرچه در آن بود – ساکنان و چهارپايان و بناها- در آتش سوخت.
به جاي تا و به در بيان فاصله هاي زماني و مکاني و مقداري
قطار تهران- مشهد، (١٣۸۶ – ١٣٣۵)، ۲۰ – ١۵ کيلو
براي نوشتن فهرست انواع، اگر شماره گذاري آن ها لازم نباشد
براي نشان دادن تغيير سخنگو، به ويژه در نمايشنامه يا بخش هاي مکالمهايِ داستان.
